Ne Zaman Konuşacak?

Önce iletişim, sonra konuşma

Konuşma, iletişimin sadece bir parçası. Bir çocuk daha tek kelime söylemeden çok önce bize bir şeyler anlatmaya başlar: bir oyuncağa uzanarak, elimizi çekerek, bir sesi tekrarlayarak, göz göze gelerek. Otizmli çocuklarda bu iletişim yolları bazen daha az belirgin, bazen alışkın olmadığımız biçimlerde gelir. Benim önceliğim, çocuğun zaten kullandığı iletişim yollarını görmek ve onları güçlendirmek. Çünkü iletişim niyeti oluşmadan gelen kelimeler çoğu zaman ezber kalır, işlevsel olmaz.

Ortak dikkatten başlıyoruz

Dil gelişiminin en güçlü habercilerinden biri "ortak dikkat" dediğimiz beceridir: çocuğun bir nesneye bakıp sonra bize dönmesi, ilgisini bizimle paylaşması. Bir çocuk balonu görüp heyecanla bana dönüyorsa, aslında "bunu görüyor musun" diyordur. Kelimeler tam da bu paylaşma anının üstüne oturur. Bu yüzden çalışmanın büyük bölümü masada değil, oyunun içinde geçer. Çocuğun ilgilendiği şeyin peşinden gider, o anı birlikte yaşar, sonra o ana bir dil giydiririm.

Çocuğun peşinden gitmek

En çok işe yarayan yaklaşım, çocuğu benim planıma çekmek değil, onun ilgisine katılmak. Arabaları sıralamayı seven bir çocukla arabalar üzerinden çalışırım. Suyla oynamayı seven bir çocukla suyun başında otururum. Motivasyon çocuğun kendisinden geldiğinde, dil de daha kolay yerleşiyor. Baskıyla söyletilen bir kelime çoğu zaman bir kez çıkar ve kaybolur, kendi isteğiyle çıkan kelime kalıcı olur.

Ekolali bir sorun değil, bir mesajdır

Aileler, çocuklarının çizgi filmden ya da çevresinden duyduğu cümleleri tekrar etmesinden bazen endişe ediyor. Oysa bu tekrarların çoğu boşuna değil. Kimi çocuklar dili kalıplar halinde öğrenir: önce bütün bir cümleyi alır, zamanla o cümleyi parçalayıp kendi cümlelerini kurmaya başlar. Buradaki işim o tekrarı susturmak değil, arkasındaki anlamı çözmek ve çocuğa o kalıbı işlevsel biçimde kullanmayı öğretmek. "Kapıyı açalım mı" diye tekrar eden bir çocuk çoğu zaman gerçekten dışarı çıkmak istiyordur.

Alternatif iletişim konuşmayı geciktirmez

Bazı ailelerin en büyük tereddüdü, görsel kartlar ya da iletişim cihazları kullanırsak çocuğun hiç konuşmayacağı oluyor. Bu, çok yaygın ama yanlış bir inanç. Alternatif ve destekleyici iletişim yöntemleri (kartlar, resimli sistemler, cihazlar) konuşmayı geciktirmez, birçok çocukta konuşmayı destekler. Çünkü çocuk önce "iletişim kurmak işe yarıyor" duygusunu yaşar, bu duygu da sözel dilin önünü açar. Bir çocuğun kendini ifade edebilmesi için önce sesle konuşmasını beklemek zorunda değiliz.

Konuşma hedefsiz ağız içi egzersizler işe yaramaz

Zaman zaman "diliyle egzersiz yapsın, üflesin, dudak hareketleri yapsın" gibi öneriler duyuluyor. Konuşmaya yönelik olmayan bu ağız içi egzersizlerin konuşmayı geliştirdiğine dair kanıt bulunmuyor. Konuşma kendine özgü bir motor beceridir ve ancak konuşmanın kendisiyle, sesler ve kelimeler üzerinden çalışılarak gelişir. Bu yüzden zamanımı doğrudan iletişimin ve konuşmanın içinde geçiririm.

Burada önemli bir ayrım var: apraksi gibi konuşmayı planlama güçlüklerinde durum farklıdır. O zaman dil ve dudak hareketlerini konuşma hedefiyle, ses ve kelimelerin içinde çalışırız; gerektiğinde çocuğa dokunsal ipuçları veririz (dudağın, dilin, çenenin konumunu hissettirme). Bunlar "ağız içi egzersiz" değil, konuşma motor öğrenmesinin ta kendisidir. Özetle: hedefsiz tekrar değil, konuşmayla bağlantılı çalışma etkilidir.

Aile çalışmanın bir parçasıdır

Çocukla seansta geçirdiğimiz süre sınırlı, aile ise onunla bütün gün birlikte. Bu yüzden en kalıcı ilerleme, seansta yaptığımızın evde günlük hayata yayılmasıyla oluyor. Yemek hazırlarken, banyoda, markette, oyun sırasında kurulan küçük iletişim anları çok değerli. Aileye "şunu yaptırın" demem; "şu anı fark edin, o anda şöyle karşılık verin" derim.

Sabırla, ama umutla

Dürüst olmak isterim: bu yol her çocukta farklı hızda ilerler ve kimse size kesin bir zaman veremez. Ama şunu rahatlıkla söyleyebilirim: her çocuğun iletişim kurabileceği bir yolu vardır, bizim işimiz o yolu birlikte bulmak. Bazen bu yol sözcüklerden geçer, bazen bir bakıştan, bir işaretten, bir karttan. Hepsi iletişimdir, hepsi kıymetlidir.

İçinizde bir soru varsa, çocuğunuzun gelişimini anlamak istiyorsanız, doğru zamanı beklemeyin. Kestel'deki merkezimizde önce bir tanışalım, çocuğunuzu birlikte tanıyalım.